Mô hình Cộng hòa Hồi giáo Iran và sự khác biệt so với các quốc gia Hồi giáo khác

Trong thế giới Hồi giáo hiện đại, không thiếu những quốc gia tuyên bố lấy Hồi giáo làm nền tảng cho hiến pháp và luật pháp. Tuy nhiên, rất ít nước xây dựng được một mô hình nhà nước mà quyền lực tối cao thuộc về giới giáo sĩ, được thể chế hóa chặt chẽ như tại Iran. Sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979, Iran không chỉ lật đổ chế độ quân chủ mà còn tạo ra một mô hình chính trị mới: Cộng hòa Hồi giáo – nơi thần quyền đứng trên cộng hòa, và bầu cử chỉ tồn tại trong khuôn khổ do tôn giáo kiểm soát.

Bản chất cốt lõi của mô hình Cộng hòa Hồi giáo Iran

Điểm trung tâm của mô hình Iran nằm ở học thuyết Wilayat al-Faqih (Sự giám hộ của giáo luật), do Ruhollah Khomeini phát triển. Theo tư tưởng này, trong thời kỳ Imam thứ 12 (Imam Mahdi) vắng mặt, quyền lãnh đạo xã hội Hồi giáo phải thuộc về một giáo sĩ có học vấn và đạo đức tối cao.

Từ đó, Iran xây dựng một cấu trúc quyền lực mà Lãnh tụ tối cao nắm vai trò quyết định cuối cùng trong mọi vấn đề chiến lược: quân sự, tư pháp, truyền thông, đối ngoại và cả định hướng chính trị nội bộ. Các thiết chế cộng hòa như Tổng thống hay Quốc hội tồn tại, nhưng không bao giờ vượt qua được “trần quyền lực” của thần quyền.

Iran khác gì so với các quốc gia Cộng hòa Hồi giáo khác?

Khi đặt Iran bên cạnh các nước cũng mang danh Cộng hòa Hồi giáo, sự khác biệt trở nên rất rõ ràng.

Pakistan – Cộng hòa Hồi giáo mang tính hiến định

Pakistan là một Cộng hòa Hồi giáo trên danh nghĩa hiến pháp, nơi Hồi giáo được xác định là quốc giáo. Tuy nhiên, quyền lực tối cao không thuộc về giáo sĩ mà nằm trong tay chính quyền dân sự và quân đội. Các học giả Hồi giáo có ảnh hưởng, nhưng không kiểm soát trực tiếp bộ máy nhà nước như tại Iran. Nói cách khác, Pakistan là nhà nước thế tục có màu sắc Hồi giáo, chứ không phải thần quyền.

Afghanistan – Tiểu vương quốc Hồi giáo thuần thần quyền

Trái ngược với Iran, Afghanistan (dưới Taliban) là một mô hình thần quyền tuyệt đối, nơi không tồn tại bầu cử phổ thông, quốc hội hay các thiết chế cộng hòa hiện đại. Quyền lực tập trung vào hội đồng giáo sĩ và thủ lĩnh tôn giáo. Nếu Iran là thần quyền có bầu cử, thì Afghanistan là thần quyền không cần bầu cử.

Mauritania – Hồi giáo là nền tảng văn hóa, không phải trung tâm quyền lực

Tại Mauritania, Hồi giáo giữ vai trò định hướng xã hội và pháp luật, nhưng nhà nước vẫn vận hành theo logic thế tục truyền thống, chịu ảnh hưởng mạnh từ mô hình pháp lý Pháp. Giáo sĩ không giữ vị trí tối cao trong hệ thống quyền lực.

Vì sao mô hình Iran là trường hợp “độc nhất”?

Một điểm quan trọng khác khiến Iran trở nên độc nhất là sự thể chế hóa quyền lực giáo sĩ ở mức độ pháp lý rất cao. Ở nhiều quốc gia Hồi giáo, ảnh hưởng tôn giáo tồn tại dưới dạng tập quán, đạo đức xã hội hoặc áp lực dư luận. Tại Iran, quyền lực đó được ghi thẳng vào hiến pháp, trở thành một phần không thể tách rời của cấu trúc nhà nước.

Điểm khiến Iran khác biệt không nằm ở việc lấy Hồi giáo làm quốc giáo, mà ở chỗ Hồi giáo Shia được nâng lên thành cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước. Không có quốc gia Hồi giáo nào khác xây dựng được một hệ thống mà:

• Lãnh tụ tôn giáo đứng trên Tổng thống
• Cơ quan tôn giáo có quyền loại bỏ ứng viên bầu cử
• Luật pháp phải đồng thời phù hợp với hiến pháp và giáo luật

Điều này khiến mọi nỗ lực cải cách tại Iran đều phải đối mặt với một giới hạn rõ ràng: cải cách có thể diễn ra trong khuôn khổ cộng hòa, nhưng không được xâm phạm nền tảng thần quyền. Chính vì vậy, các phong trào cải cách thường chỉ xoay quanh chính sách kinh tế, xã hội hoặc mức độ cởi mở, chứ hiếm khi chạm tới vai trò trung tâm của giới giáo sĩ. Đây là điểm phân biệt Iran với các quốc gia Hồi giáo khác, nơi cải cách chính trị có thể trực tiếp làm thay đổi cấu trúc quyền lực cốt lõi.

Tác động chính trị – địa chính trị của mô hình này

Ở góc độ dài hạn, mô hình Cộng hòa Hồi giáo đã định hình một tư duy chiến lược rất đặc trưng trong chính sách đối ngoại của Iran. Nhà nước không chỉ hành xử như một quốc gia theo đuổi lợi ích thuần túy, mà còn như một trung tâm bảo vệ và lan tỏa ảnh hưởng của Hồi giáo Shia. Điều này lý giải vì sao Iran sẵn sàng chịu chi phí kinh tế lớn để duy trì ảnh hưởng tại các điểm nóng khu vực.

Tuy nhiên, chính mô hình này cũng khiến Iran khó hòa nhập hoàn toàn vào trật tự quốc tế do phương Tây dẫn dắt. Khi quyền lực chính trị gắn chặt với ý thức hệ tôn giáo, các thỏa hiệp chiến lược thường bị nhìn nhận không chỉ dưới lăng kính lợi ích quốc gia, mà còn dưới góc độ “chính – tà”, “chính danh – phi chính danh”. Điều này làm cho các cuộc đàm phán với Iran, đặc biệt về an ninh và hạt nhân, luôn phức tạp và dễ rơi vào thế bế tắc kéo dài.

Kết luận

Mô hình Cộng hòa Hồi giáo Iran không đại diện cho thế giới Hồi giáo nói chung, mà là sản phẩm rất riêng của lịch sử, giáo phái Shia và hoàn cảnh cách mạng năm 1979. So với Pakistan, Afghanistan hay các quốc gia Hồi giáo khác, Iran nổi bật bởi khả năng kết hợp thần quyền với cấu trúc nhà nước hiện đại, tạo ra một hệ thống vừa cứng rắn về ý thức hệ, vừa linh hoạt về thể chế.

Chính sự “lai ghép” này khiến Iran trở thành một trường hợp nghiên cứu đặc biệt trong chính trị học hiện đại, và cũng là nguyên nhân sâu xa khiến nước này luôn giữ vị trí trung tâm trong các căng thẳng địa chính trị toàn cầu.