TAM GIÁC BẤT KHẢ THI: TẠI SAO MỘT QUỐC GIA KHÔNG THỂ CÓ TẤT CẢ?

Cơn đau đầu thế kỷ của các Ngân hàng Trung ương

Nếu coi nền kinh tế là một cỗ xe, thì Ngân hàng Trung ương chính là người cầm lái. Tuy nhiên, khác với việc lái xe thông thường, người điều hành chính sách tiền tệ luôn bị mắc kẹt trong một mô hình lý thuyết nổi tiếng được gọi là "Bộ ba bất khả thi" (The Impossible Trinity) hay Tam giác Mundell-Fleming.

Học thuyết này khẳng định rằng một quốc gia không bao giờ có thể đạt được đồng thời cả ba mục tiêu vĩ mô đáng mơ ước sau đây: Thứ nhất là Ổn định tỷ giá hối đoái, giúp cho việc xuất nhập khẩu trở nên dễ dàng và dự báo được. Thứ hai là Dòng vốn lưu chuyển tự do, cho phép các nhà đầu tư nước ngoài mang tiền ra vào đất nước một cách thoải mái, giúp thu hút nguồn lực phát triển. Thứ ba là Chính sách tiền tệ độc lập, tức là khả năng tự do tăng giảm lãi suất để kiểm soát lạm phát hoặc hỗ trợ tăng trưởng mà không bị phụ thuộc vào nước khác.

Thực tế đã chứng minh, tại bất kỳ thời điểm nào, một quốc gia chỉ có thể chọn hai trong ba mục tiêu trên và buộc phải từ bỏ mục tiêu còn lại.

Góc cạnh thứ nhất: Lựa chọn của các nền kinh tế phát triển (Mỹ, Nhật, G7)

Phần lớn các nền kinh tế phát triển trên thế giới chọn cách kết hợp mục tiêu "Dòng vốn tự do" và "Chính sách tiền tệ độc lập". Điển hình như Hoa Kỳ, họ cho phép dòng tiền đô la ra vào biên giới nước Mỹ gần như không có rào cản, đồng thời Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (FED) hoàn toàn chủ động trong việc tăng giảm lãi suất để phục vụ kinh tế nội địa.

Tuy nhiên, cái giá họ phải trả là sự từ bỏ mục tiêu "Ổn định tỷ giá". Tỷ giá của đồng USD so với Euro hay Yên Nhật sẽ biến động liên tục từng giây theo cung cầu thị trường. Chính phủ Mỹ không cam kết giữ giá đồng USD ở một mức cố định nào cả. Sự biến động này được coi là bộ đệm giảm sốc, giúp nền kinh tế hấp thụ các tác động từ bên ngoài, dù nó gây ra không ít rủi ro cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu.

Góc cạnh thứ hai: Con đường của Trung Quốc và các nước đang phát triển

Ngược lại với Mỹ, nhiều nền kinh tế đang nổi như Trung Quốc (trong giai đoạn trước) hoặc một số nước Đông Nam Á lại ưu tiên sự ổn định. Họ chọn kết hợp "Chính sách tiền tệ độc lập" và "Ổn định tỷ giá". Họ muốn kiểm soát lãi suất để hỗ trợ sản xuất trong nước, đồng thời muốn giữ tỷ giá ổn định để thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa giá rẻ ra thế giới.

Để đạt được hai điều này cùng lúc, họ buộc phải hy sinh mục tiêu "Dòng vốn tự do". Các quốc gia này thiết lập các hàng rào kiểm soát vốn nghiêm ngặt. Người dân khó có thể tự do chuyển tiền ra nước ngoài, và nhà đầu tư nước ngoài cũng gặp nhiều quy định ngặt nghèo khi muốn rút vốn nhanh chóng. Đây là cái giá của sự ổn định: một bức tường lửa ngăn cách dòng tiền nội địa và quốc tế.

Góc cạnh thứ ba: Bài toán hội nhập của Châu Âu (Eurozone)

Trường hợp thứ ba là một ví dụ thú vị về sự hy sinh chủ quyền tiền tệ để đổi lấy sự nhất quán trong thương mại, đó là khu vực đồng tiền chung Châu Âu (Eurozone). Các nước như Pháp, Đức, Ý đã chọn "Dòng vốn tự do" và "Ổn định tỷ giá" (thực tế là dùng chung một đồng tiền nên tỷ giá giữa các nước thành viên biến mất).

Hệ quả là họ mất hoàn toàn "Chính sách tiền tệ độc lập". Nước Hy Lạp hay Tây Ban Nha không thể tự in tiền hay hạ lãi suất để cứu nền kinh tế của riêng mình khi gặp khủng hoảng. Họ buộc phải tuân theo mức lãi suất chung do Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB) ấn định, dù mức lãi suất đó có thể phù hợp với nước Đức nhưng lại là thảm họa với nước Ý. Đây chính là nguyên nhân sâu xa khiến cuộc khủng hoảng nợ công Châu Âu trở nên trầm trọng và kéo dài.

Nghệ thuật của sự đánh đổi

Hiểu về "Tam giác bất khả thi" giúp chúng ta có cái nhìn thấu đáo hơn về các quyết định của chính phủ. Khi Ngân hàng Nhà nước tuyên bố giữ ổn định tỷ giá, chúng ta hiểu rằng họ sẽ phải hy sinh một phần dự trữ ngoại hối hoặc chấp nhận lãi suất biến động để bảo vệ cam kết đó.

Không có lựa chọn nào là hoàn hảo tuyệt đối. Tùy thuộc vào giai đoạn phát triển kinh tế và bối cảnh toàn cầu, mỗi quốc gia sẽ chọn đứng ở một cạnh khác nhau của tam giác. Sự linh hoạt trong việc di chuyển giữa các trạng thái này, thay vì cố chấp bám trụ vào một mục tiêu viển vông, chính là thước đo bản lĩnh của những người điều hành nền kinh tế.