Vì sao đồng Rial của Iran rơi vào vòng xoáy siêu lạm phát?

Trong nhiều năm qua, đồng rial của Iran liên tục mất giá mạnh và được xếp vào nhóm những đồng tiền yếu nhất thế giới. Trên thị trường tự do, tỷ giá đã vượt ngưỡng hơn một triệu rial đổi một đô la Mỹ, phản ánh sự sụp đổ nghiêm trọng của sức mua nội tệ. Dù thuật ngữ “siêu lạm phát” thường gắn với những trường hợp cực đoan như Zimbabwe hay Venezuela, nhưng trường hợp Iran cho thấy một dạng siêu lạm phát kéo dài, nơi lạm phát cao và mất giá tiền tệ diễn ra liên tục trong nhiều năm, bào mòn niềm tin của xã hội và làm suy yếu nền kinh tế từ gốc rễ.

Để hiểu vì sao đồng rial rơi vào tình trạng này, cần nhìn nhận đây không phải là hệ quả của một cú sốc đơn lẻ, mà là kết quả của sự cộng hưởng giữa trừng phạt quốc tế, chính sách kinh tế trong nước và khủng hoảng niềm tin tiền tệ.

Trừng phạt quốc tế

Nguyên nhân mang tính nền tảng nhất khiến đồng rial suy yếu là hệ thống trừng phạt kinh tế kéo dài mà Iran phải đối mặt trong nhiều thập kỷ. Sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân JCPOA năm 2018, các lệnh trừng phạt được tái áp đặt và mở rộng, đặc biệt nhắm vào lĩnh vực xuất khẩu dầu mỏ và hệ thống tài chính. Dầu mỏ vốn là nguồn thu ngoại tệ chủ lực của Iran, chiếm tỷ trọng lớn trong ngân sách nhà nước. Khi xuất khẩu dầu bị hạn chế nghiêm trọng, lượng ngoại tệ chảy vào nền kinh tế suy giảm mạnh, làm cạn kiệt dự trữ ngoại hối.

Việc bị loại khỏi nhiều kênh thanh toán quốc tế khiến Iran khó tiếp cận đồng USD và các đồng tiền mạnh khác. Trong bối cảnh đó, Ngân hàng Trung ương Iran gần như không còn đủ “đạn dược” để can thiệp ổn định tỷ giá. Khi cung ngoại tệ suy giảm nhưng nhu cầu nhập khẩu hàng hóa thiết yếu vẫn cao, áp lực lên đồng rial trở nên không thể tránh khỏi.

Chính sách tài khóa và tiền tệ thiếu kỷ luật

Bên cạnh yếu tố bên ngoài, những vấn đề nội tại trong điều hành kinh tế đóng vai trò không kém phần quan trọng. Khi nguồn thu từ dầu mỏ sụt giảm do trừng phạt, chính phủ Iran phải đối mặt với tình trạng thâm hụt ngân sách kéo dài. Thay vì cắt giảm chi tiêu hoặc cải cách mạnh mẽ hệ thống tài khóa, nhà nước thường lựa chọn giải pháp ngắn hạn là tài trợ thâm hụt bằng phát hành tiền.

Việc mở rộng cung tiền trong khi năng lực sản xuất không tăng tương ứng đã tạo ra áp lực lạm phát liên tục. Khi người dân nhận thấy lượng tiền trong lưu thông tăng nhanh nhưng hàng hóa và dịch vụ không tăng theo, giá cả tất yếu leo thang. Lạm phát cao không chỉ làm suy yếu sức mua, mà còn phá vỡ vai trò của đồng rial như một công cụ lưu trữ giá trị.

Khủng hoảng niềm tin và hành vi phòng vệ của người dân

Một điểm then chốt khiến lạm phát ở Iran trở nên dai dẳng là sự sụp đổ niềm tin vào đồng nội tệ. Khi người dân tin rằng rial sẽ tiếp tục mất giá, họ có xu hướng chuyển đổi tài sản sang các kênh khác như USD, vàng, bất động sản hoặc hàng hóa lâu bền. Hành vi phòng vệ này làm cầu ngoại tệ tăng mạnh, từ đó đẩy tỷ giá USD/rial lên cao hơn nữa.

Điều đáng chú ý là quá trình này mang tính tự khuếch đại. Đồng rial càng mất giá, người dân càng lo sợ và càng tìm cách thoát khỏi nội tệ. Kết quả là thị trường ngoại hối trở nên méo mó, với nhiều tỷ giá song song tồn tại cùng lúc, phản ánh sự mất kiểm soát trong điều hành tiền tệ.

Cơ chế “vòng xoáy lạm phát – tỷ giá”

Sự mất giá của đồng rial không chỉ là một hệ quả, mà còn trở thành nguyên nhân làm lạm phát trầm trọng hơn. Iran phụ thuộc đáng kể vào hàng hóa nhập khẩu, từ lương thực, thuốc men đến nguyên liệu sản xuất. Khi tỷ giá tăng, chi phí nhập khẩu tăng theo, buộc doanh nghiệp phải nâng giá bán để bù đắp chi phí. Điều này khiến lạm phát lan rộng từ hàng nhập khẩu sang toàn bộ nền kinh tế.

Lạm phát cao lại tiếp tục làm suy yếu giá trị thực của đồng rial, tạo ra một vòng xoáy tiêu cực giữa lạm phát và tỷ giá. Một khi vòng xoáy này hình thành và duy trì trong nhiều năm, việc kiểm soát nó trở nên vô cùng khó khăn, ngay cả khi chính phủ áp dụng các biện pháp hành chính mạnh tay.

Bất ổn chính trị và triển vọng kinh tế mờ nhạt

Yếu tố chính trị cũng đóng vai trò quan trọng trong câu chuyện của đồng rial. Căng thẳng địa chính trị kéo dài, các cuộc đàm phán quốc tế bế tắc và bất ổn xã hội trong nước khiến triển vọng kinh tế của Iran trở nên thiếu chắc chắn. Nhà đầu tư nước ngoài gần như đứng ngoài thị trường, trong khi dòng vốn trong nước tìm cách chảy ra ngoài dưới nhiều hình thức khác nhau.

Khi nền kinh tế thiếu vắng đầu tư, tăng trưởng trì trệ và năng suất thấp, khả năng tạo ra giá trị mới bị hạn chế. Điều này đồng nghĩa với việc lạm phát không được “hấp thụ” bởi tăng trưởng, mà chỉ đơn thuần làm xói mòn thu nhập thực của người dân.

Siêu lạm phát theo nghĩa “kéo dài”

Theo định nghĩa kinh điển, siêu lạm phát xảy ra khi giá cả tăng trên 50% mỗi tháng. Iran chưa rơi vào mức cực đoan đó trong thời gian ngắn, nhưng lại trải qua lạm phát cao kéo dài trong nhiều năm, kết hợp với sự sụt giảm nghiêm trọng của tỷ giá. Tính theo sức mua và niềm tin tiền tệ, tác động đối với đời sống người dân không kém gì các trường hợp siêu lạm phát điển hình.

Tiền lương thực tế giảm mạnh, tiết kiệm bị xóa sổ, và tầng lớp trung lưu dần bị bào mòn. Đồng rial không còn thực hiện đầy đủ ba chức năng cơ bản của tiền tệ: phương tiện trao đổi, đơn vị đo lường giá trị và công cụ lưu trữ giá trị.

Kết luận

Sự siêu lạm phát và mất giá của đồng rial Iran là kết quả của một quá trình tích tụ dài hạn, trong đó các lệnh trừng phạt quốc tế làm suy kiệt nguồn ngoại tệ, chính sách tài khóa – tiền tệ thiếu kỷ luật làm lạm phát leo thang, và khủng hoảng niềm tin khiến người dân quay lưng với đồng nội tệ. Những yếu tố này không tồn tại độc lập, mà liên kết chặt chẽ với nhau, tạo ra một vòng xoáy khó phá vỡ.

Câu chuyện của Iran cho thấy rằng tiền tệ không chỉ là vấn đề kỹ thuật kinh tế, mà còn phản ánh niềm tin chính trị, kỷ luật tài khóa và vị thế quốc tế của một quốc gia. Khi những trụ cột này suy yếu, đồng tiền quốc gia sớm hay muộn cũng phải trả giá.